3-3- اجزای تئوری رفتار برنامهریزی شده38
3-3-1- گرایش و نگرش نسبت به رفتار38
3-3-2- هنجارهای ذهنی یا فشارهای اجتماعی38
3-3-3- کنترل رفتاری درک شده39
3-3-4- قصد رفتاری39
3-3-5- رفتار40
3-4- مدل مفهومی و تجربی تحقیق42
3-5- فرضیههای تحقیق44
فصل چهارم: روش شناسی
4-1- روش و تکنیک تحقیق46
4-2- ابزار جمعآوری اطلاعات46
4-3- جامعه آماری و واحد تحلیل47
4-4- حجم نمونه و شیوه نمونهگیری47
4-5- پایایی ابزار سنجش48
4-6- تکنیکهای آماری تحلیل دادهها48
4-7- تعاریف متغیرها49
4-7-1- متغیرهای مستقل49
عنوان صفحه
4-7-2- متغیرهای بینابین52
4-7-3- متغیر وابسته53
فصل پنجم: تجزیه و تحلیل دادهها55
5-1- آمار توصیفی55
5 -2- آمار استنباطی71
5-2-1- بررسی فرضیهها71
5-2-2- تحلیلهای چند متغیره80
5-2-2-1- نتایج تحلیل رگرسیون چند متغیره80
5-2-2-2- مدل تحلیل مسیر82
فصل ششم: بحث و نتیجهگیری
6-1- پیشنهاداتError! Bookmark not defined.
6-2- محدودیتها95Error! Bookmark not defined.
فهرست منابع
منابع فارسی96
منابع انگلیسی100
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1-1 تحولات شاخصهای باروری و خانوار در ایران (1390- 1355) ………………………………………………………… 4
جدول 4-1 ضریب آلفای کرونباخ مقیاسهای پرسشنامه ……………………………………………………………………………………… 47
جدول 5-1-1 توزیع فراوانی و درصدی سن پاسخگویان ……………………………………………………………………………………….. 55
جدول 5-1-2 توزیع فراوانی و درصدی سن پاسخگویان در اولین ازدواج …………………………………………………………….. 55
جدول 5-1-3 توزیع فراوانی و درصدی مدت زمان ازدواج پاسخگویان …………………………………………………………………. 56
جدول 5-1-4 توزیع فراوانی و درصدی بعد خانوار پاسخگویان …………………………………………………………………………….. 57
جدول 5-1-5 توزیع فراوانی و درصدی تعداد خواهر و برادر پاسخگویان ……………………………………………………………… 57
جدول 5-1-6 توزیع فراوانی و درصدی وضعیت اشتغال پاسخگویان …………………………………………………………………….. 58
جدول 5-1-7 توزیع فراوانی و درصدی درآمد ماهیانه خانواده پاسخگویان ………………………………………………………….. 59
جدول 5-1-8 توزیع فراوانی و درصدی میزان بهرهمندی پاسخگویان از تسهیلات ……………………………………………… 60
جدول 5-1-9 توزیع فراوانی و درصدی تحصیلات پاسخگویان ……………………………………………………………………………… 61
جدول 5-1-10 توزیع فراوانی و درصدی میزان مطالعه پاسخگویان ……………………………………………………………………… 62
جدول 5-1-11 توزیع فراوانی و درصدی طبقه اجتماعی پاسخگویان …………………………………………………………………… 62
جدول 5-1-12 توزیع فراوانی و درصدی میزان استفاده پاسخگویان از وسایل ارتباط جمعی ……………………………… 63
جدول 5-1-13 توزیع فراوانی و درصدی میزان آگاهی پاسخگویان از روشهای جلوگیری از حاملگی ……………….. 64
جدول 5-1-14 توزیع فراوانی و درصدی ترجیح جنسی از بین 3 فرزند در بین پاسخگویان ………………………………. 65
جدول 5-1-15 توزیع فراوانی و درصدی ترجیح جنسی فرزند در بین پاسخگویان ……………………………………………… 65

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول 5-1-16 آمارههای توصیفی نمره مقیاس میزان گرایش مذهبی ……………………………………………………………….. 65
جدول 5-1-17 سطوح میزان گرایش مذهبی زنان مورد مطالعه ………………………………………………………………………….. 66
جدول 5-1-18 آمارههای توصیفی نمره مقیاس نگرش نسبت به نقشهای جنسیتی ………………………………………….. 66
عنوان صفحه
جدول 5-1-19 سطوح نگرش نسبت به نقشهای جنسیتی …………………………………………………………………………………. 67
جدول 5-1-20 آمارههای توصیفی نمره مقیاس نگرش نسبت به فرزند ……………………………………………………………….. 68
جدول 5-1-21 سطوح نگرش نسبت به فرزند در بین زنان مورد مطالعه ……………………………………………………………… 69
جدول 5-1-22 آمارههای توصیفی نمره مقیاس هنجار ذهنی تعداد مطلوب فرزند ……………………………………………… 69
جدول 5-1-23 توزیع فراوانی و درصدی طبقههای مختلف هنجار ذهنی تعداد مطلوب فرزند …………………………… 70
جدول 5-1-24 آمارههای توصیفی نمره مقیاس کنترل درک شده بر روی داشتن فرزند ……………………………………. 71
جدول 5-1-25 سطوح کنترل درک شده زنان مورد مطالعه بر روی داشتن فرزند ……………………………………………… 71

جدول 5-1-26 توزیع فراوانی و درصدی تعداد ایدهآل فرزند از نظر پاسخگویان …………………………………………………. 71
جدول 5-2-1 نتایج ضریب همبستگی سن پاسخگو و تعداد ایدهآل فرزند ………………………………………………………….. 72
جدول 5-2-2 نتایج ضریب همبستگی سن ازدواج پاسخگو و تعداد ایدهآل فرزند ……………………………………………….. 73
جدول 5-2-3 نتایج ضریب همبستگی مدت زمان ازدواج پاسخگو و تعداد ایدهآل فرزند …………………………………….. 73
جدول 5-2-4 نتایج ضریب همبستگی بعد خانوار و تعداد ایدهآل فرزند ………………………………………………………………. 73
جدول 5-2-5 نتایج ضریب همبستگی تعداد خواهر و برادر پاسخگو و تعداد ایدهآل فرزند …………………………………. 74
جدول 5-2-6 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب وضعیت اشتغال ………………………………………………. 74
جدول 5-2-7 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب میزان درآمد ……………………………………………………. 75
جدول 5-2-8 نتایج ضریب میزان بهرهمندی از تسهیلات و تعداد ایدهآل فرزند ………………………………………………….. 75
جدول 5-2-9 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب میزان تحصیلات ……………………………………………… 76
جدول 5-2-10 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب میزان مطالعه ……………………………………………….. 76
جدول 5-2-11 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب طبقه اجتماعی …………………………………………….. 77
جدول 5-2-12 نتایج ضریب همبستگی میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی و تعداد ایدهآل فرزند ………………. 77
جدول 5-2-13 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب میزان آگاهی از روشهای جلوگیری از حاملگی …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 78
جدول 5-2-14 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب ترجیح جنسی فرزند ……………………………………. 78
جدول 5-2-15 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب میزان گرایش مذهبی ………………………………….. 78
جدول 5-2-16 نتایج تحلیل واریانس تعداد ایدهآل فرزند برحسب نگرش نسبت به نقشهای جنسیتی ……………. 79
جدول 5-2-17 نتایج ضریب همبستگی نگرش نسبت به فرزند و تعداد ایدهآل فرزند ………………………………………… 80
عنوان صفحه
جدول 5-2-18 نتایج ضریب همبستگی هنجار ذهنی تعداد مطلوب فرزند و تعداد ایدهآل فرزند ……………………….. 80
جدول 5-2-19 نتایج ضریب همبستگی میزان کنترل اقتصادی درک شده و تعداد ایدهآل فرزند ……………………… 81
جدول 5-2-20 نتایج رگرسیون گام به گام تعداد ایدهآل فرزند …………………………………………………………………………… 82
جدول 5-2-21 ضرایب رگرسیونی متغیرهای تأثیرگذار بر شاخص هنجار ذهنی تعداد مطلوب فرزند ……………….. 84
جدول 5-2-22 ضرایب رگرسیونی متغیرهای تأثیرگذار بر شاخص میزان کنترل درک شده برای داشتن فرزند …85
جدول 5-2-23 میزان تأثیر مستقیم، غیر مستقیم و کل متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته تعداد ایدهآل فرزند…87
جدول 6-1 نتایج آزمون فرضیههای تحقیق …………………………………………………………………………………………………………… 95
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 3-1: مدل کلی تئوری رفتار برنامهریزی شده ……………………………………………………………………………………………. 40
نمودار 3-2: مدل مفهومی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………….. 41
نمودار 3-3 مدل تجربی تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………… 42
نمودار 5-1 تحلیل مسیر …………………………………………………………………………………………………………………………………………. 86
فصل اوّل
کلیات

1-1- مقدمه

امروزه جغرافیای اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی جهان تحولات شگرفی را تجربه میکند. در این میان، تحولات جمعیتی در بین موضوعات انسانی، فنی و علمی به عنوان یک عامل مشترک اهمیت بسزایی دارد. بسیاری از متخصصان معتقدند که جمعیت و تحولات آن در طراحی برنامههای توسعه، متغیری کلیدی و مهم است. اثرات متغیرهای جمعیتی بر سایر متغیرهای اقتصادی و اجتماعی از جمله رشد اقتصادی، امنیت، محیط زیست و … اهمیت توجه به این گونه متغیرها را دو چندان میکند. در بسیاری از سیاستگذاریها و برنامهریزیهای توسعه، مهمترین متغیری که به عنوان مبنای محاسبات در نظر گرفته میشود، جمعیت و دگرگونیهای آن در گذشته، حال و آینده است (مشفق و همکاران، 1391).
جمعیت و ابعاد آن، نقطهی مرکزی هر نظام اجتماعی محسوب میشود. تحولات جمعیتی، تقریباً تمام جنبههای زندگی انسان و جهان پیرامون وی را تحت تأثیر قرار میدهد و اثرات متعددی بر خردهنظامهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و محیطی وارد میکند و منشأ تحولات چشمگیری در این حوزهها میشود. در مقابل، جمعیت نیز متأثر از تحولات نظام اجتماعی، سیاستها و برنامههای توسعه است. این ارتباط تعاملی جمعیت و جامعه، در چارچوبی مفهومی- تحلیلی تحت عنوان “جمعیت، توسعه و برنامهریزی” مطرح شده و گسترش یافته است (صادقی، 1388). این چارچوب هر چند از موضوعات قدیمی اندیشه و دانش جمعیتشناسی محسوب میشود، اما در دوران معاصر از پویایی خاصی برخوردار بوده و همواره بر اهمیت علمی و کاربردی آن افزوده شده است (عباسی شوازی و حسینی چاوشی، 1390).
ایران همانند بسیاری از کشورهای دنیا بعد از جنگ جهانی دوم، مراحل انتقال جمعیتی را با کاهش اساسی و مستمر مرگ و میر آغاز کرد. در فاصلهی سالهای 1330 تا 1360، ایران با رشد جمعیت بیسابقه و شتابان مواجه بود. به طوری که میانگین رشد سالانهی جمعیت در این چهار دهه، به رقمی حدود 3 درصد رسید. رشد سالانهی 3 درصد سبب شد جمعیت ایران از رقمی کمتر از 19 میلیون نفر در سال 1335 به رقمی نزدیک به 50 میلیون نفر در سال 1365 برسد و در سال 1390 به حدود 75 میلیون نفر افزایش یابد. پیشرفت بهداشت و گسترش آن و به تبع آن کاهش میزانهای مرگ و میر، به ویژه مرگ و میر نوزادان و اطفال، نقشی اساسی و تعیین کننده در شتاب رشد جمعیت ایران داشته است (مشفق و همکاران، 1391).
روند رشد جمعیت ایران از گذشته تا به حال نشان میدهد که متوسط میزان رشد سالانهی جمعیت در دههی 1345- 1335 برابر با 1/3 درصد در سال بوده است، لیکن در دههی پس از آن یعنی در فاصلهی سالهای 1355-1345 با کاهش روبرو شد و به میزان رشد جمعیت 71/2 درصد در سال رسید. در دههی 1365- 1355 به سبب تحولات سیاسی- اجتماعی این دهه، میزان رشد جمعیت کشور به 9/3 درصد در سال افزایش یافت (مشفق و حسینی، 1391).
بدون شک، باروری یکی از مهمترین مؤلفههای تحولات جمعیتی در هر کشور است و از اینرو، سیاستهای جمعیتی در دنیا به طور عمده حول محور کاهش یا افزایش باروری اعمال میشود (عباسی شوازی و حسینی چاوشی، 1390).
پس از انجام سرشماری 1365 و وقوف به جمعیت 50 میلیونی کشور و از آن مهمتر وقوف به روند بیسابقهی رشد شتابان جمعیت، دولت و دستگاههای برنامهریزی، لزوم اتخاذ سیاستهایی در جهت تعدیل میزان رشد جمعیت از طریق تشویق و ترغیب برنامههای تنظیم خانواده و کاهش سطح زاد و ولد را اجتنابناپذیر دانستند؛ به طوری که از سال 1367، این سیاستها در متن اولین برنامهی توسعهی اقتصادی و اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی قرار گرفت (امانی، 1380). خانواده‌ها و زوجین نیز به دلیل آشنایی قبلی با برنامه‌های تنظیم خانواده، توجه به بهداشت و آموزش فرزندان و به طور کلی توسعهخواهی و توجه به کیفیت زندگی، از برنامه‌های تنظیم خانواده و تحدید موالید استقبال کردند.
بدین ترتیب، برنامهریزی، مساعدت دولت، آمادگی و استقبال خانوادهها و زوجین در دههی 1370، سطح باروری را در ایران با سرعتی استثنایی که در سطح بینالمللی کمسابقه و شاید هم بیسابقه بود، کاهش داد (کلانتری و همکاران، 1385).
در دههی دوم انقلاب، موفقیتهای چشمگیر برنامهی تنظیم خانواده در کشور باعث کاهش نرخ موالید و کنترل جمعیت شد. در این دهه، نرخ رشد جمعیت از 9/3 درصد در دههی 1365- 1355 به 96/1 درصد در دههی 1375- 1365 کاهش یافت و در دههی 1385- 1375 به نرخ رشد 61/1 درصد رسید (مشفق و حسینی، 1391).
کاهش باروری در همهی استانهای کشور صورت گرفته و با وجود زمینههای متفاوت اقتصادی- اجتماعی، شباهتهای زیادی از نظر جمعیتشناختی در بین آنها مشاهده میشود. هر چند هنوز سطح و الگوهای متفاوتی از باروری در نقاط مختلف کشور وجود دارد، ولی روند مشابه کاهش باروری در شهر و روستا و در همهی استانها، بیانگر نوعی “همگرایی رفتارهای باروری” در کشور است (عباسی شوازی، 1380).
به طور کلی، تغییرات و تحولات جمعیتی در ایران طی دهههای گذشته بسیار چشمگیر و قابل ملاحظه میباشد. در مقیاس بینالمللی نیز تحولات جمعیتی ایران از برجستگی زیادی برخوردار است و به عنوان یک نمونهی مثال زدنی، مورد توجه جمعیتشناسان میباشد. در واقع، تحولات سطح موالید در ایران طی دهههای اخیر از جمله کمسابقهترین تجربههای مربوط به انتقال سطح باروری در تاریخ جوامع بشری معرفی شده است (مک دونالد1، 2005). به طوری که میزان باروری کل از حدود 7 فرزند برای هر زن در سال 1359 به 2/6 فرزند برای هر زن در سال 1364 و 38/4 فرزند در سال 1370 کاهش مییابد؛ این میزان باز هم در سال 1375 به 72/2 تنزل مییابد. بر مبنای دادههای “بررسی ویژگیهای بهداشتی- جمعیتی ایران” میزان باروری کل در سال 1379 به حدود 1/2 کاهش یافته و بسیاری از نقاط شهری نیز باروری پایینتر از حد جانشینی را تجربه نمودهاند (عباسی شوازی و همکاران، 2004).
نکتهی جالب توجه در انتقال سطح باروری ایران این است که روند نسبتاً تدریجی کاهش میزانهای باروری طی سالهای 1335 تا 1365 بسیار بطئی و کند است. به عبارت دیگر، کاهش اساسی نرخ زاد و ولد در ایران عمدتاً مربوط به دو دههی اخیر میباشد، به طوری که سطح باروری از حدود شش فرزند برای هر زن در سال 1365 به طور شگفتانگیزی به تقریباً دو فرزند برای هر زن در سال 1380 تنزل یافته است. این بدان معناست که چنین تحول چشمگیری در انتقال باروری ایران در یک دورهی زمانی نسبتاً کوتاه به وقوع پیوسته است (فروتن، 1388). چنین تحول جمعیتی عمیق و شتابانی میتواند به عنوان یک نمونهی تجربی برای این ایده باشد که اگر چه تغییر در جوامع سنتی معمولاً به کندی صورت میپذیرد ولیکن وقتی چنین تغییری شروع شد به صورت یک حرکت طوفانآسا و نیروی قدرتمند غیر قابل کنترل عمل خواهد کرد (ویکس2، 1994).
سطح باروری در بسیاری از کشورهای صنعتی و پیشرفتهی غربی و آسیایی در چند دههی اخیر، در سطح پایین (زیر سطح جایگزین) باقی مانده است و ساختار جمعیت آنها بهطور فزاینده در حال سالخورده شدن میباشد (سازمان ملل3، 2011). جمعیت ایران نیز، اگرچه تاکنون مانند کشورهای صنعتی بهطور جدی درگیر پدیدهی سالخوردگی جمعیت نشده است، اما کمابیش مانند کشورهای پیشرفته در حال تجربهی باروری سطح پایین است (عرفانی، 1392).
تجزیه و تحلیلهای جمعیتشناختی نشان میدهد که کشور ایران پس از تجربهی کاهش باروری، وارد مرحلهی جدیدی از تغییرات جمعیتی شده است. مشخصهی اصلی این دورهی جدید تحولات جمعیتی نه تنها افزایش جمعیت نیست، بلکه کاهش مداوم و مستمر باروری کمتر از حد جانشینی در درجهی اول و سپس منفی شدن رشد سالانهی جمعیت است که به مسائل مهم جمعیتی تبدیل خواهند شد. این باروری زیر سطح جانشینی اگر در طول زمان مداوم و پایدار باشد موجب بروز برخی چالشهای عمده برای کشور خواهد شد (مشفق و حسینی، 1391).
جدول 1-1 تحولات شاخص‌های باروری و خانوار در ایران را بین سال‌های 1390- 1355 نشان می‌دهد. براساس یافته‌های جدول، میزان خام موالید از 8/41 در سال 1355 به 4/18 در سال 1390 کاهش یافته است. میزان باروری کل از 08/6 در سال 1355 به 7/1 در سال 1390 رسیده است. اندازهی خانوارها از پنج در سال 1355 به 5/3 در سال 1390 کاهش یافته است. همچنان‌که یافته‌ها نشان می‌دهد، طی 35 سال گذشته شاهد کاهش میزان باروری و کوچک شدن اندازهی خانواده‌ها هستیم.
جدول 1-1 تحولات شاخصهای باروری و خانوار در ایران (1390-1355)
سال میزان خام موالید میزان باروری کل بعد خانوار 1355 8/41 08/6 0/5 1365 3/43 23/6 1/5 1375 6/22 52/2 8/4 1385 8/17 8/1 0/4 1390 4/18 7/1 5/3 منبع: (حسینی، 1381؛ عباسی شوازی، 1379؛ مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390-1335)

استمرار باروری پایین برای هیچ جمعیتی مطلوب نیست. با توجه به پیامدهای استمرار باروری زیر سطح جایگزینی، اتخاذ برنامههایی برای جلوگیری از استمرار کاهش باروری و افزایش آن، دستکم تا سطح جایگزینی، ضروری مینماید. هرگونه سیاستگذاری در راستای افزایش و یا جلوگیری از کاهش بیشتر باروری، مستلزم آگاهی و شناخت عوامل، شرایط و زمینههای باروری پایین است. شواهد نشان میدهد که در بستر تحولات بسیاری که جامعهی ایران طی دهههای گذشته به ویژه بعد از انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی تجربه کرده است، برخی از الگوهای تاریخی حاکم بر خانواده و به تبع آن نگرشها، رفتار و ایدهآلهای باروری دستخوش تغییر شده است.
براساس مطالعههای صورتگرفته، تغییر در ایستارهای مربوط به زندگی خانوادگی نقش تعیینکننده در روندهای جمعیتشناختی داشته است (عباسی شوازی و عسکری ندوشن، 1384). بنابراین بررسی ایدهآلهای باروری یکی از موضوعاتی است که برای شناخت عوامل مؤثر بر کاهش مستمر باروری در ایران اهمیت دارد.
1-2- بیان مسأله
انتشار نتایج اولیهی سرشماری 1390 کل کشور، که نرخ رشد جمعیت ایران را 3/1 محاسبه کرده است، موجب اظهارنظرها و ابراز نگرانیهایی دربارهی آیندهی جمعیت کشور شد (سروش و بحرانی، 1392). رشد جمعیت، حاصل سه عامل مهم جمعیت‌شناختی است که تحت عنوان حرکات جمعیتی بررسی میشوند: باروری4، مرگ و میر5 و مهاجرت6 (شهبازی، 1377). امروزه با توجه به موفقیتهای جامعهی بشری در زمینهی کنترل قابل ملاحظهی عوامل مرگ و میر و هم چنین سیاستهای جمعیتی در خصوص کنترل و نظارت بر فرآیند مهاجرت، تغییرات جمعیتی بیشتر تحت تأثیر سطح باروری است (فروتن، 1388). طی سه دهه‌ی گذشته، باروری در ایران به طرز چشمگیری کاهش پیدا کرد. این وضعیت سبب شد تا ایران طی سالهای 2006-2003 به جرگه‌ی کشورهایی بپیوندد که دارای باروری در سطح یا زیر سطح جایگزینی بودند ‌(اداره‌ی مدارک جمعیت7، 2006). میزان باروری در ایران از 7 فرزند برای هر زن در سال 1357 به 85/1 فرزند برای هر زن در سال 1385 کاهش یافت. این بزرگ‌ترین و سریع‌ترین کاهش میزان باروری است که تا به حال در جهان به ثبت رسیده است ‌‌(عباسی شوازی و همکاران، 2009).
هر چند تحولات باروری تا اندازهای تحت تأثیر شرایط سیاسی- اجتماعی قبل و بعد از انقلاب بوده است، اما شواهد نشان میدهد که تحولات باروری از تغییر سیاستهای جمعیتی مستقل بوده است (عباسی شوازی و علیمندگاری، 1389). دلایل متعددی برای تبیین انتقال باروری ایران بیان شده است: کاهش مرگ و میر کودکان، افزایش شهرنشینی، توسعه و بهبود نظام شبکهی بهداشتی- درمانی، توسعهی روستاها، استقرار مجدد برنامههای تنظیم خانواده در سال 1369، افزایش سواد و تحصیلات به ویژه سواد دختران، کاهش تعداد فرزندان دلخواه و در نهایت بهبود موقعیت و پایگاه نسبی زنان از این موارد هستند (عباسی شوازی، 2000؛ عباسی شوازی، 2002؛ آقاجانیان، 1992؛ میرزایی، 2005؛ آقاجانیان و مهریار، 1999).
فرایند گذار باروری8 در ایران، متناسب با تحولاتی بوده است که در ابعاد مختلف اقتصادی و اجتماعی و نیز برخی از ابعاد سنتی خانواده به وقوع پیوسته و به تغییراتی در ایستارهای مرتبط با ازدواج و فرزندآوری و در نهایت رفتار و ایده‌آل‌های باروری منجر شده است ‌(حسینی و عباسی شوازی، 1388). کاهش تمایلات باروری و تغییر در رفتار و ایده‌آل‌های باروری زنان، علاوه بر تأثیر قاطعی که بر میزان رشد جمعیت دارد بر ترکیب و ساختار جمعیت نیز تأثیر خواهد داشت. کاهش مستمر زاد و ولد و انتقال از باروری طبیعی به باروری کنترل شده، به تدریج ساختار سنی جمعیت را از وضعیت جوانی، خارج و به طرف سالخوردگی سوق می‌دهد ‌(زنجانی، 1383). با این وصف به نظر می‌رسد مشکل کنونی کشور، نه کاهش رشد جمعیت، بلکه دغدغه‌ی مهم، تغییر در ایده‌آل‌ها، تمایلات و رفتار باروری زنان است. با توجه به تغییرات باروری در طول سه دهه‌ی گذشته در ایران، لازم است عواملی که رفتار، ایده‌آل‌ها و تمایلات زنان را برای داشتن فرزند تحت تأثیر قرار می‌دهد، شناسایی و آنها را مبنای سیاستگذاری جمعیتی قرار داد (حسینی و بگی، 1391). هر پدر و مادری دارای باورها و ایده‌آل‌هایی درباره‌ی بعد خانواده و حتی شمار فرزندان دختر یا پسری است که می‌خواهند داشته باشند. با توجه به اینکه اندازه‌ی ایده‌آل و مورد دلخواه خانواده نزد زوجین تأثیری تعیین کننده بر باروری خواهد داشت، در مطالعه‌ی حاضر در پی آن هستیم تا ایده‌آل‌های باروری و عوامل مؤثر بر آن را در بین زنان 49-15 ساله‌ی شهرستان مهر مورد بررسی قرار دهیم.

1-3- اهمیت و ضرورت

جمعیت یکی از ارکان مهم قدرت کشورها به حساب می‌آید که در صورت به فعلیت درآمدن و همراه شدن با شاخص‌های مطلوب اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و …می‌تواند منجر به رشد و شکوفایی هر جامعه‌ای شود. در طول چند دههی گذشته بسیاری از کشورها با ازدیاد جمعیت و برخی با کاهش جمعیت روبرو بوده‌اند که در هر دو حالت چالش‌هایی گریبانگیر آنها شده است. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و درحالی‌ که در سال‌های نه‌چندان دور خانواده‌های 6 نفره و بالاتر، بیشترین جامعهی آماری را تشکیل می‌دادند، هم‌اکنون این وضعیت در آخرین سرشماری به خانواده‌های 3 نفره تبدیل شده است.
نرخ جایگزینی جمعیت 1/2 تعیین شده است؛ یعنی اگر به ازای هر زن در یک کشور 1/2 فرزندآوری اتفاق بیفتد، ‌جمعیت افزایش پیدا نمی‌کند و کاهش نیز نخواهد داشت. به این ترتیب کل جمعیت توان ترمیم و بازتولید خود را پیدا می‌کند که از نظر جمعیت‌شناسان وضعیت ایده‌آل باروری در هر جامعه است.
سطح باروری در ایران طی یک دههی گذشته زیر سطح جایگزین باقی مانده است. بهطوری که در حال حاضر میزان باروری کل در 22 استان از 30 استان ایران، کمتر از دو فرزند است و این میزان در دو استان مازندران و گیلان به کمتر از 5/1 فرزند رسیده است (مرکز آمار ایران، 1387؛ عرفانی و مک کویلان9، 2008 a). نتایج آخرین سرشماری جمعیت کشور نیز حاکی از این است که میانگین تعداد فرزندان کنونی خانوارها در نه استان از سی و یک استان کشور، کمتر از 5/1 فرزند، در شانزده استان بین 5/1 تا 9/1 فرزند و تنها در شش استان، میانگین تعداد فرزندان کنونی خانوارها دو و یا بیشتر از دو فرزند است (مرکز آمار ایران، 1391). به موازات این روند کاهندهی باروری، نسبت خانواده‌های تک ‌فرزند و بدون فرزند افزایش یافته، سن ازدواج بالا رفته و جمعیت رفته رفته رو به سالخورده شدن است. به منظور بررسی روندهای آینده‌ی باروری و کسب بینش بیشتر درمورد تعیینکننده‌های رفتار باروری، ارزیابی توانایی افراد برای واقعیت بخشیدن به نیات باروری و آزمون عوامل مؤثر بر توانایی افراد برای برآورده کردن نیات آن‌ها، هم چنین بازنگری، تدوین و اجرای موفق یک سیاست جمعیتی برای افزایش سطح باروری در کشورهایی که باروری پایینی دارند مانند ایران، توجه محققان و سیاستگذاران به سمت شناخت نیات و ترجیحات باروری و تعداد مطلوب فرزندان و شکاف میان تعداد ایده‌آل و تعداد واقعی فرزندان جلب شده است (عرفانی، 1392؛ رازقی نصرآباد، 1392).
برآورده نشدن ایده‌آل‌های باروری اساساً نقش مهمی در باروری ایفا می‌کند. مطالعات پیشین نشان داده که زمانی که باروری بالا است، تعداد فرزندان مطلوب کمتر از تعداد واقعی است و برعکس زمانی که باروری به زیر سطح جایگزینی می‌رسد، تعداد واقعی کمتر از تعداد ایده‌آل است (رازقی نصرآباد، 1392). با توجه به اینکه روند کاهش باروری در ایران در طول دو دههی اخیر با تغییراتی در ایدهآلهای باروری همزمان شده است، بنابراین بررسی ایدهآلهای باروری یکی از موضوعاتی است که برای شناخت عوامل مؤثر بر کاهش مستمر باروری در ایران اهمیت دارد. از اینرو مطالعهی حاضر ایدهآلهای باروری و عوامل مؤثر بر آن را در شهرستان مهر مورد توجه قرار میدهد.

1-4- اهداف تحقیق
اهداف این تحقیق به شرح زیر میباشد:
1-4-1- هدف کلی
بررسی ایده‌آل‌های باروری در بین زنان 49-15 ساله‌ی شهرستان مهر براساس مدل نظری رفتار برنامهریزی شده.
1-4-2- اهداف جزئی
شناسایی رابطهی بین ویژگیهای جمعیتشناختی (سن، سن ازدواج، مدت زمان ازدواج و …) و ایدهآلهای باروری؛
شناسایی رابطهی بین ویژگیهای اقتصادی (وضعیت اشتغال، درآمد و …) و ایدهآلهای باروری؛
تبیین رابطهی عوامل اجتماعی- فرهنگی مانند باورها، هنجارها، میزان گرایش مذهبی، ترجیح جنسی فرزند و … بر ایدهآل‌های باروری.

فصل دوّم

پیشینه تحقیق

هیچ تحقیقی در خلأ صورت نمیگیرد. هر پژوهش در تداوم پژوهشهای پیشین به انجام میرسد؛ هم از دوبارهکاریها در آن اجتناب میشود و هم از دادههای پیشین برخوردار میگردد. ارتقای دانش نیز به همین تداوم وابسته است. هر پژوهش باید متکی به دستاوردهای پیشین باشد. در حالی که خود هم سخنی تازه دارد و هم روشهای دقیقتر در شناخت پدیده به کار میگیرد (ساروخانی، 1385).

2- 1- تحقیقات داخلی
مباشری و همکاران (1392) در مطالعهی خود که با هدف تعیین عوامل تأثیرگذار متعدد بر الگوی باروری در خانوادههای تک فرزند و بدون فرزند در شهرستان شهرکرد انجام دادهاند، به این نتیجه رسیدند که سه عامل افزایش هزینهها و فشار اقتصادی، عدم وجود حمایتها و تسهیلات رفاهی از جانب دولت برای فرزندآوری و نگرش غلطی که “داشتن فرزند بیشتر نشانهی فرهنگ اجتماعی ضعیفتر است”، از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر فرزندآوری میباشند که توصیه میشود در سیاستگذاریهای جمعیتی لحاظ گردند. در این پژوهش توصیفی- مقطعی 180 خانم متأهل به صورت تصادفی ساده از مراکز بهداشتی درمانی وارد مطالعه شدهاند. معیار ورود، خانمهای متأهلی بودهاند که حداقل 2 سال از ازدواجشان گذشته، فاقد فرزند بوده و همچنین زوجهایی که فقط یک فرزند بالای 4 سال داشتهاند.
سروش و بحرانی (1392) در تحقیقی تحت عنوان “رابطهی دینداری، نگرش به نقشهای جنسیتی و نگرش به فرزند، با تعداد واقعی و ایدهآل فرزند” به بررسی این سؤال پرداخته‌اند که عوامل فرهنگی از جمله سطح دینداری در کاهش نرخ باروری تا چه حد مؤثر است و تعداد ایده‌آل فرزند از نظر زنان متأهل چقدر است و دینداری چه ارتباطی با نگرش به فرزند و نگرشهای جنسیتی زنان متأهل دارد. در این مطالعه 377 زن متأهل ساکن شهر شیراز مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که گرچه دینداری رابطه‌ی معناداری با تعداد واقعی فرزندان دارد، درباره‌ی تعداد ایده‌آل فرزند توافق چشمگیری بین زنان متأهل وجود دارد و این امر ارتباطی با میزان دینداری آن‌ها نداشته است. نگرش به نقش‌های جنسیتی رابطه‌ی معناداری با تعداد ایده‌آل فرزند داشته است که این رابطه با کنترل متغیرهای زمینه‌ای هم، معنادار باقی می‌ماند. نتایج تحلیل‌های چند متغیره نشان می‌دهد دینداری سهم ناچیزی در تعیین تعداد فرزند داشته و فقط 4/1 درصد از واریانس را تبیین می‌کند و نکته‌ی درخور توجه آن که تحصیلات به تنهایی تعیینکننده‌ی 40 درصد از واریانس تعداد فرزندان است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که کاهش نرخ رشد جمعیت از عوامل فرهنگی نظیر فرایند جهانی شدن و چرخش ارزشهای جمعگرایانه به فردگرایانه تأثیر پذیرفته است.
رازقی نصرآباد (1392) مطالعه‌ای تحت عنوان “شمار فرزندان ایده‌آل و واقعی و شکاف میان آن‌ها در سه استان منتخب سمنان، کهگیلویه و بویر احمد و هرمزگان” انجام داده است. در این تحقیق شکاف میان تعداد فرزندان زنده به دنیا آمده، تعداد فرزندان ایده‌آل و شناخت عوامل مؤثر بر آن بررسی شده است. نمونه‌ی مورد مطالعه در این پژوهش شامل 1149 زن 44-35 سالهی ازدواج کرده‌ی ساکن در سه استان سمنان، کهگیلویه و بویر احمد و هرمزگان میباشد. متغیر شکاف با سه مقولهی کم برآورده، بیش برآورده و برآورده شده، تعریف شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در حال حاضر در این سه استان مورد بررسی، بین باروری ایده‌آل و باروری واقعی فاصله وجود دارد. دلایل اصلی این شکاف، تغییر اولویت‌های زندگی، استفاده از سایر فرصت‌ها، بالا بودن هزینه‌ی زندگی، نداشتن وقت کافی و باروری ناخواسته می‌باشد.
در پژوهش مشفق و حسینی (1391) با موضوع آیندهشناسی جمعیت ایران، به بررسی تغییرات آیندهی تعداد و رشد سالانهی جمعیت، ترکیب سنی و جنسی، شمار و درصد جمعیت در سن کار، تعداد و درصد جمعیت سالمند ایران پرداخته شده است. برای بررسی الگوهای تغییرات احتمالی کشور از پیشبینیهای سازمان ملل در سناریوهای مختلف و نیز سناریوی تعدیلشدهی نویسندگان مقاله در دورهی (1420-1390) استفاده شده است. نتایج به دست آمده نشان میدهد باروری زیر سطح جانشینی (کمتر از 1/2 فرزند زنده برای هر مادر) در ایران تداوم خواهد داشت که این خود لزوم برنامهریزی آیندهنگرانه را برای مدیریت سالمندی در کشور روشن میسازد. بهبود و استحکام بنیان خانواده و ترویج ارزشهای دینی و اسلامی که بیشتر خانواده محور هستند، به ارتقای سطح باروری و ترمیم هرم سنی جمعیت کمک خواهد کرد.
محمودیان و رضایی (1391) در تحقیقی با عنوان “زنان و کنش کمفرزندآوری، مطالعه‌ی موردی زنان کرد” کم‌فرزندآوری را در میان زنان کرد شهر سقز بررسی کرده‌اند. مطالعهی حاضر با رویکردی کیفی و به وسیلهی مصاحبههای عمیق با 35 زن کرد این شهر انجام گرفته است. نتایج نشان میدهد که مدیریت بدن، حفاظت عاطفی و روانی از خود، توانمندی اجتماعی و تولیدمثل بازاندیشانه، درنهایت به مقوله‌ی “حمایت از خود” تبدیل شده که تم بنیادین جاری در درون یافته‌های پژوهش است. زنان به دلیل حمایت از خودشان به عنوان یک زن، سعی دارند تعداد فرزندانشان را کاهش دهند، زیرا تولید مثل تنها عرصه‌ای است که زنان می‌توانند با اقتدار در آن تصمیم‌گیری کنند، بنابراین از توانمندی خود در این زمینه استفاده می‌کنند.


پاسخ دهید